Çocuk ve Ergen Danışmanlığında Metafor Kullanımı: Terapötik Değişimin Sembolik Gücü

Çocuk ve ergenlerle yürütülen psikolojik danışma süreçleri, yetişkin terapilerinden farklı bir dil gerektirir. Gelişimsel olarak soyut düşünme becerileri henüz tam olgunlaşmamış veya iç dünyasını doğrudan ifade etmekten çekinen genç danışanlar için kelimeler bazen yetersiz, bazen de fazla tehdit edicidir. İşte bu noktada metaforlar, zorlayıcı duyguları ve yaşantıları güvenli bir mesafeden işlemeyi sağlayan, danışan ile terapist arasında köprü kuran güçlü bir terapötik araç olarak devreye girer.

Metaforların Terapötik İşlevi ve Savunma Mekanizmalarını Aşmadaki Rolü

Metaforlar, karmaşık ve acı veren yaşantıları somutlaştırarak danışanın "kendisi hakkında" konuşuyormuş gibi hissetmeden sorunlarını masaya yatırmasına olanak tanır. Sorunu doğrudan karşıya almak yerine, onu bir sembol üzerinden dışsallaştırmak (externalization) kaygıyı daha anlamlı hala getirerek düşürür.

Avustralya'da otizmli çocuklar ve aileleriyle çalışan Saccu'nun pratiğini inceleyen araştırmada, metaforun yüzeydeki sorunun ötesine geçme gücü şu şekilde ifade edilmektedir:

"Metaforlar, terapistlerin açıkça görünenin altında yatan fikirleri, güçleri ve dinamikleri keşfetmesine yardımcı olur; hikaye anlatımına entegre edildiklerinde terapötik alana hafiflik, mizah, fantezi ve bazen incelikli, bazen ise çok güçlü bir gizem getirebilirler." (Amorin-Woods & Saccu, 2023).

Bu yaklaşım, çocukların yargılanma veya eleştirilme korkusunu hafifleterek soruna farklı bir açıdan bakmalarını sağlar. Türkiye'de yapılan bir vaka analizinde, psikoterapi sürecinde depresyonla çalışılan bir danışanın kendi yıkıcı semptomlarını "taş atan çocuk" metaforu üzerinden nasıl dönüştürdüğü aktarılmıştır:

"...sürecin başlarında öfkeli, zarar vermeye çalışan, keyif kaçıran bir 'taş atan çocuk' olarak nitelenmiştir. Ancak ilerleyen seanslarda, bu çocuğun hastayı korumaya ve uyarmaya çalışan tarafları da fark edilmeye başlanmıştır... Hasta semptomlarından kurtulmak için çaba harcamak yerine, bu semptomların ortaya çıkışını ve tekrarlamasını bir metafor ile anlamlandırarak koruyucu işlevini keşfetmiştir." (Suiçmez, 2018).

Çocuklarda Terapötik Hikayeler ve Oyun Odasındaki Metaforlar

Çocukluk çağında beyin, deneyimleri bilişsel bir analizden ziyade imgeler ve eylemler yoluyla kaydeder. Özellikle travma yaşamış çocuklarda (Haen, 2020), doğrudan konuşma terapileri tıkanabilir. Terapötik hikayeler ve oyunlar aracılığıyla sunulan metaforlar, çocuğun bilinçdışı süreçleriyle güvenli bir bağ kurar.

Çocukların kronik hastalıklarla başa çıkma süreçlerini inceleyen bir derleme, bu bilişsel mekanizmayı şöyle açıklar:

"Dışavurumcu sembollerin kullanıldığı sanatsal yöntemlerle bilinçaltından gelen çözümler, bilinç düzeyinde içgörü ile bütünleşerek kişisel büyümeye ve terapötik değişime neden olmaktadır. Hikaye içinde kullanılan metafor ve karakterler çocuğun iletişime geçme fırsatını oluşturur." (Güner, 2020).

Ancak Güner (2020), yöntemin sınırlarına da dikkat çeker: "Metafor kullanımı her çocuk için uygun olmayabilir. Bazı çocuklar zeka yaşı ve bilişsel gelişmelerine bağlı olarak soyut olamamakta ve daha somut düşünebilmektedir."

Ergenlerde Anksiyete ve Kimlik Arayışında Metafor Kullanımı

Ergenlik, belirsizliklerin ve kimlik arayışının zirve yaptığı, anksiyetenin sık görüldüğü bir dönemdir. Ergenler genellikle yönlendirilmeye veya "öğüt dinlemeye" karşı dirençlidir. Metaforik müdahaleler, ergenin kendi özerkliğini koruyarak sorunu çözmesine imkan tanır.

Romanya'da ergenlerde anksiyete üzerine yapılan kontrollü bir çalışma, metaforik egzersizlerin etkisini ölçmüş ve kayda değer sonuçlar bulmuştur:

"Metafor, kişisel psikolojik kaynaklara erişmek için dinamik ve gelişen bir yolu temsil eder... Danışmanlık ve psikoterapi sürecinde metaforlarla çalışmak, hayatının en kışkırtıcı dönemini yaşayan ergen için yeni bir anlamlandırma ve algı sağlar. Terapötik metafor kişisel savunma mekanizmalarını kaygıyı artırmadan devre dışı bırakır." (Vitalia & Bolovan, 2021).

Benzer şekilde, HIV/AIDS'ten etkilenen yetim ergen erkeklerin yaşantılarını anlamlandırmak için yapılan Naratif (Öyküsel) terapi odaklı bir çalışmada, "Hayat Ağacı (Tree of Life)" metaforu kullanılmış ve şu gözlem aktarılmıştır:

"...bu metaforlar, yardımcı araştırmacıların (danışanların) sorunlarla doymuş hikayelerinin yönlerini dışsallaştırmalarına, bu hikayelerin ortasındaki benzersiz çıktıları (unique outcomes) belirlemelerine ve tercih ettikleri alternatif bir hikaye inşa etmelerine yardımcı olmada başarılı olmuştur." (Loubser & Müller, 2011).

Dikkat Edilmesi Gereken Sınırlar

Danışmada içgörü (insight) oluşturmak temel bir hedeftir ancak Akdoğan'ın (2014) vurguladığı gibi: "Düşük entelektüel kapasiteye sahip çocuk, ergen veya yetişkin danışanlar için içgörü kazanmak ulaşılması zor bir hedef olarak görünebilir."Bu nedenle metafor seçimi, terapistin zihninden değil, danışanın dünyasından gelmelidir. Danışanın getirdiği dili ve sembolleri kullanarak ilerlemek (örneğin danışan Minecraft oyununu anlatıyorsa sınırları ve engelleri Minecraft blokları üzerinden metaforlaştırmak) en etkili yöntemdir.

Kaynakça

• Akdoğan, R. (2014). Psikolojik yardım sürecinde terapötik bir hedef olarak içgörü. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 6(4), 1-13. https://doi.org/10.5455/cap.20140210075748

• Amorin-Woods, D., & Saccu, C. (2023). La metafora: The power of metaphors and creative resources in working systemically with families and children with autism—A conversation with Carmine Saccu. Australian and New Zealand Journal of Family Therapy, 44(3), 393-403. https://doi.org/10.1002/anzf.1553

• Güner, Y. O. (2020). Kronik hasta çocuklarda terapötik hikayenin kullanımı. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (3), 11-27.

• Haen, C. (2020). The roles of metaphor and imagination in child trauma treatment. Journal of Infant, Child, and Adolescent Psychotherapy, 19(1), 42–55. https://doi.org/10.1080/15289168.2020.1717171

• Loubser, J., & Müller, J. C. (2011). The use of metaphors in narrative research in exploring and describing experiences of adolescent male orphans affected by HIV and AIDS. HTS Teologiese Studies/Theological Studies, 67(2), Article 1002.

• Suiçmez, T. U. (2018). Psikoterapi sürecinde metafor kullanımı: “Taş atan çocuk” metaforu üzerinden bir vaka incelemesi. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi, 5(2), 90-101.

• Vitalia, I. L., & Bolovan, E. C. (2021). Using metaphors to reduce anxiety in adolescents. Current Trends in Natural Sciences, 10(20), 203-206. https://doi.org/10.47068/ctns.2021.v10i20.027